تیروئید و وزن: علت چاقی و لاغری، علائم کمکاری و پرکاری (درمان و علائم)
خیلی از افراد وقتی دچار چاقی یا لاغری شدید میشوند، اولین چیزی که ذهنشان را درگیر میکند «تیروئید» است. این کاملاً طبیعی است؛ زیرا غده تیروئید، کوچک اما بسیار تأثیرگذار است و در تنظیم سوختوساز، انرژی، ضربان قلب، دمای بدن و در نهایت وزن نقش اساسی دارد.
در این مقاله به زبان ساده توضیح میدهیم که تیروئید چگونه کار میکند، اختلالاتش چگونه میتواند باعث چاقی یا لاغری شود و چه نکاتی را باید درباره آزمونهای تیروئید بدانیم.
تیروئید چگونه کار میکند؟
غده تیروئید در جلوی گردن قرار دارد و با تولید دو هورمون اصلی T4 و T3 به تنظیم متابولیسم بدن کمک میکند. این هورمونها توسط TSH که از هیپوفیز ترشح میشود کنترل میشوند. وقتی T3 و T4 کم میشود، TSH بالا میرود و برعکس.
طبق منابع علمی، سنتز هورمونهای تیروئید فرآیندی دقیق و مرحلهبهمرحله است که شامل ورود ید، ایجاد ساختارهای اولیه (DIT و MIT) و تبدیل آنها به T4 و T3 میشود . همچنین بیشتر T4 در بافتهای بدن مثل کبد و عضلات به T3 فعال تبدیل میشود .
این هورمونها تعیین میکنند بدن چقدر انرژی بسوزاند. بنابراین هر اختلالی در عملکرد تیروئید میتواند مستقیماً بر وزن اثر بگذارد،برای مطالعه بیشتر در ارتباط با غده تیروئید مزالعه کنید .
تیروئید و چاقی
آیا کمکاری تیروئید باعث چاقی میشود؟
بله، اما نه همیشه!
کمکاری تیروئید (Hypothyroidism) یعنی تیروئید به اندازه کافی هورمونهای لازم را تولید نمیکند و این مسئله باعث کاهش متابولیسم و سوزاندن انرژی میشود. در نتیجه:
- سوختوساز بدن کاهش مییابد
- بدن آب و نمک بیشتری نگه میدارد
- حرارت تولیدی کم میشود
- فرد خستهتر و کمتحرکتر میشود
همین عوامل در کنار هم موجب افزایش وزن خفیف تا متوسط میشوند. تحقیقات نشان میدهد بخش زیادی از این افزایش وزن ناشی از احتباس آب و مایعات است، نه چربی خالص.
افزایش وزن ناشی از کمکاری تیروئید چقدر است؟
معمولاً ۲ تا ۵ کیلوگرم.
افزایش وزنهای بالاتر معمولاً علتهای دیگری هم دارند:
کمتحرکی، تغذیه نامناسب، استرس، ژنتیک یا سندرمهای متابولیک.
طبق اسناد علمی، تیروئید یکی از عوامل مهم تعیینکننده وزن است اما «تنها عامل» نیست. چاقی در بسیاری از افراد حاصل تعامل پیچیدهای بین ژنتیک، محیط، سبک زندگی و بیماریهاست .
نشانههای چاقی ناشی از کمکاری تیروئید
- افزایش وزن بدون دلیل واضح
- خستگی و بیحالی
- افسردگی یا بیحوصلگی
- خشکی پوست و ریزش مو
- سرمایی بودن
- کاهش ضربان قلب
درمان چاقی ناشی از کمکاری
خبر خوب این است که درمان کمکاری تیروئید با داروی لووتیروکسین معمولاً باعث اصلاح وزن میشود.
اما باید واقعبین بود:
تنها بخش کوچکی از وزن کم میشود و برای رسیدن به وزن ایدهآل نیاز به اصلاح رژیم غذایی و ورزش هم وجود دارد.
تیروئید و لاغری
آیا پرکاری تیروئید باعث لاغری میشود؟
بله، بیشتر مواقع.
در پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism)، بدن بیش از حد T3 و T4 تولید میکند. این هورمونها متابولیسم را بیش از حد بالا میبرند و باعث میشوند:
- بدن انرژی را سریع بسوزاند
- اشتها زیاد شود اما وزن کم شود
- ضربان قلب بالا برود
- فرد عصبی و بیقرار شود
بر اساس منابع علمی، T3 هورمون فعالتر است و افزایش بیش از حد آن میتواند سوزاندن کالری را به شکل چشمگیری بالا ببرد .
چرا فردی با اشتهای زیاد، وزن از دست میدهد؟
چون سوختوساز آنقدر افزایش یافته که بدن سریعتر از کالری مصرفی انرژی میسوزاند.
نشانههای لاغری ناشی از پرکاری تیروئید
- لاغری ناگهانی
- تپش قلب
- اضطراب و بیقراری
- تحمل نکردن گرما
- تعریق زیاد
- ضعف عضلانی
- لرزش دست
خطرات لاغری ناشی از پرکاری
- پوکی استخوان
- آریتمی قلبی
- تحلیل عضلات
- مشکلات چشمی (در برخی انواع مثل گریوز)
درمان لاغری ناشی از پرکاری
با کنترل هورمونهای تیروئید از طریق دارو، ید رادیواکتیو یا جراحی، متابولیسم به وضعیت طبیعی برمیگردد و وزن معمولاً تثبیت میشود.
آیا هر چاقی و لاغری به تیروئید مربوط است؟
قطعاً نه.
طبق منابع معتبر چاقی یک بیماری چندعاملی است و در بسیاری از افراد هیچ ارتباطی با اختلالات تیروئید ندارد .
همینطور لاغری.
بنابراین تشخیص پزشکی ضروری است و نباید صرفاً بر اساس علائم یا تجربه دیگران نتیجهگیری کرد.
آزمایشهای لازم برای بررسی تیروئید
پزشک معمولاً این موارد را تجویز میکند:
- TSH → حساسترین شاخص
- Free T4 → ارزیابی فعالیت واقعی بدن
- Free T3 → بیشتر در پرکاری کاربرد دارد
- آنتیبادیهای تیروئید → در موارد مشکوک به خودایمنی
منابع فیزیولوژی تأکید میکنند که سطح TSH معمولاً دقیقترین شاخص برای تشخیص کمکاری یا پرکاری است، زیرا با کوچکترین تغییرات T3 و T4 تنظیم میشود .
آیا درمان تیروئید به تنهایی کافی است؟
درمان هورمونی تیروئید، متابولیسم را تنظیم میکند، اما برای مدیریت وزن کافی نیست.
بر اساس دستورالعملهای علمی و راهنماهای مدیریت چاقی، تغییر سبک زندگی برای کنترل وزن ضروری است:
- تغذیه سالم
- کاهش غذاهای پرکالری
- ورزش منظم
- خواب کافی
حتی در کودکان و نوجوانان نیز تمرکز اصلی بر رفتارهای سالم و مشارکت خانواده است .
جمعبندی
غده تیروئید نقش مهمی در تنظیم وزن دارد، اما تنها عامل تعیینکننده نیست.
کمکاری معمولاً باعث افزایش وزن خفیف و پرکاری باعث کاهش وزن قابل توجه میشود.
تشخیص دقیق با آزمایش خون و نظر پزشک انجام میشود.
درمان اختلالات تیروئید، وزن را تا حدی اصلاح میکند، اما سبک زندگی سالم، تغذیه و فعالیت بدنی مهمترین عوامل کنترل وزن هستند.
برای تفسیر آزمایشهای تیروئید و دریافت برنامه درمانی، همین حالا نوبت بگیرید.
